SIGURIA USHQIMORE

 

Termi siguri ushqimore dhe cilësi ushqimore nganjëherë mund të jetë ngatërrues. Siguria ushqimore i referohet të gjitha atyre rreziqeve të cilat mund ti shkaktojnë dëme ushqimit dhe kështu shëndetit të konsumatorit. Ato mund të përfshijnë:

 

   Rreziqet mikro-biologjike

   Teprica të pesticideve

   Keq-përdorimi i shtojcave ushqimore

   Ndotës kimik

   Shtojca të pavlefshme

   Teprica të barërave veterinare & hormone për nxitje

     të rritjes/zhvillimit

 

Cilësia Ushqimore përfshinë të gjitha tiparet tjera të cilat ndikojnë vlerën e produkteve për konsumatorët dhe ato përfshijnë:

 

   Aromat

   Struktura

   Ngjyra

   Origjina

   Metoda Përpunuese

   Mbeturina

   Zbardhja

   Heqja e aromave

 

Faktorët të cilët mund të kontribuojnë drejt rreziqeve në ushqim, përfshijnë:

 

   Praktikat e gabuara bujqësore

   Higjiena e dobët në njërën prej fazave

      të rrjetit ushqimor

   Mungesa e kontrollave preventive

      në përpunim ushqimor dhe funksione përgatitëse

    Keq-përdorimi i kemikaleve

    Kontaminimi i lëndës së parë,

      përbërësve ushqimor dhe ujit

    Deponim jo-adekuat apo jo i duhur

 

Konsumatorët presin mbrojtje nga rreziqet që und të paraqiten gjatë tërë rrjetit ushqimor, duke filluar prej prodhuesit primar e deri te konsumatori, që përshkruhet shpesh me termin ‘prej fermës në tryezë’.  Mbrojtja do të bëhet vetëm atëherë kur të gjithë sektorët e rrjetit furnizues të funksionojnë në mënyrë të integruar, dhe sistemet kontrolluese të ushqimit të adresojnë të gjitha fazat në rrjetin ushqimor.

 

Sistemi ideal për kontroll ushqimor duhet të përfshij zbatimin efikas të kërkesave të detyrueshme, së bashku me trajnime dhe edukim, programe për bashkëpunim me komunitete dhe promovimin e implementimit vullnetar. Prezantimi i qasjeve parandaluese siç është sistemi HACCP kanë rezultuar në atë që industria të ketë përgjegjësi më të madhe për kontrollin e rreziqeve në sigurinë ushqimore.  (HACCP është mënyrë shkencore dhe sistematike për të ngritur sigurinë ushqimore prej prodhimit primar e deri tek konsumimi, përmes identifikimit dhe vlerësimit të rreziqeve specifike dhe masave me të cilat ato duhet të kontrollohen në mënyrë që të sigurohet siguria ushqimore. HACCP është mjet i cili vlerëson rreziqet dhe themelon sisteme kontrolli që fokusohen në parandalim dhe jo të mbështetet në testimin e produktit përfundimtar). Kjo lloj qasje e integruar ndihmon mbrojtjen më të mirë të konsumatorëve, në mënyrë efikase stimulon bujqësinë dhe industrinë e përpunimit të ushqimit dhe promovon tregtinë ushqimore vendore dhe ndërkombëtare.

 

Tregtia ndërkombëtare

 

Tregtia ndërkombëtare për ushqimin e freskët dhe të përpunuar është duke u zhvilluar.  Qasja në tregjet ndërkombëtare varet nga të qenurit në gjendje të plotësohen kërkesat rregullative të vendit që importon dhe krijimit të besimit të importuesve dhe konsumatorëve në integritetin e sistemit ushqimor të eskportuesit.

 

Komisioni ‘Codex Aliamentarius’ (CAC) është organ ndër-qeveritar i cili koordinon standardet ushqimore në nivelin ndërkombëtar. Qëllimi kryesor i tij është që të mbroj shëndetin e konsumatorëve dhe të siguroj praktika të duhura në tregtinë e ushqimit. CAC është dëshmuar i suksesshëm në arritjen e harmonizimit mes cilësisë ushqimore dhe kërkesave të sigurisë.  Ai ka formuluar standarde ndërkombëtare për disa lloje të produkteve ushqimore dhe kërkesa specifike përfshirë tepricat e pesticideve, shtojcat e ushqimeve, tepricat e barërave veterinare, higjiena, ndotësit e ushqimit, etiketimet, etj. Këto rekomandime përdoren nga qeveritë për të përcaktuar dhe korrigjuar politikat dhe programet nën sistemet kombëtare për kontroll të ushqimit.

 

Konkludimi i Negociatave Tregtare Multilaterale të mbajtura në Uruguai në vitin 1995 ka rezultuar në themelimin e Organizatës Botërore për Tregti (OBT) dhe në prezantimin e Marrëveshjes mbi Aplikimin e Masave Sanitare dhe Fitosanitare (SPS), dhe Marrëveshjes për Barriera Teknike në Tregti (TBT).

 

        OBT është organizatë ndërkombëtare e cila themelon rregullat e tregtisë në mes të kombeve/vendeve. Ajo ka të përfshirë marrëveshjet e negociuara dhe nënshkruara nga shumë kombe të botës të cilat i kanë përfshi ato në parlamentin e tyre. Qëllimi është që të ndihmohen prodhuesit e artikujve dhe shërbimeve, eksportuesve dhe importuesve të realizojnë biznesin e tyre.

       Marrëveshja SPS konfirmon të drejtën e e anëtarëve të OBT të aplikojnë masa për të mbrojtur jetën e njerëzve, kafshëve dhe bimëve. Marrëveshja përfshinë të gjitha ligjet, dekretet, rregulloret, testimet, inspektimet, certifikimet dhe procedurat për aprovim; si dhe kërkesat për paketim dhe etiketim që kanë të bëjnë në mënyrë direkte me sigurinë ushqimore.  Shtetet anëtare kërkohen që të aplikojnë vetëm ato masa për mbrojtje të cilat janë bazuar në principe shkencore, vetëm deri në atë masë që është e nevojshme, dhe jo në mënyrë e cila do të mund të përbënte ndalesë në tregtinë ndërkombëtare. Marrëveshja inkurajon përdorimin e standardeve ndërkombëtare, udhëzimeve dhe rekomandimeve ku ekzistojnë, dhe identifikon ato të Codex që të jenë në përputhje me dispozitat e SPS. Përderisa nuk është e obligueshme për shtetet anëtare të aplokojnë standardet e Codex, është në interesin më të mirë të tyre që të harmonizojnë standardet e tyre vendore për ushqim me ato të përshkruara nga Codex.

   Marrëveshja TBT kërkon që rregulloret teknike mbi faktorët tradicional të cilësisë, praktikat mashtruese, paketimet dhe etiketimet, etj, të imponuara nga vendet e ndryshme nuk do të jenë më shumë kufizuese produktet e importuara se sa në produktet e prodhuara në vend. Gjithashtu inkurajon zbatimin e standardeve ndërkombëtare.

Bashkimi Evropian

Besimi i konsumatorëve në sigurinë ushqimore nganjëherë është tundur në vitet e fundit për shkak të krizave shëndetësore ushqimore. Si përgjigje ndaj sfidës, Bashkimi Evropian ka zhvilluar një strategji për të rikthyer besimin e njerëzve në sigurinë e ushqimit prej fermës e deri të tryeza. Kjo bazohet në kombinimin e standardeve të ushqimit, shëndetit të kafshëve dhe mirëqenies, dhe shëndetit të bimëve. Këto standarde aplikohen për ushqimin e prodhuar brenda BE-së dhe produkteve ushqimore të importuara.

Janë tri shtylla të kësaj strategjie: 

        Rregullorja për sigurinë e ushqimit dhe ushqimit të kafshëve;

        Këshilla shkencore në të cilat mund të bazohen vendimet;

        Zbatimi dhe kontrollet.

Prej 1 janar 2005, biznesi i ushqimit është dashtë që të garantoj se të gjithë artikujt ushqimor, ushqimi i kafshëve dhe përbërësit ushqimor janë kontrolluar gjatë tërë zinxhirit ushqimor.   Kjo ishte masa e fundit pas të gjitha ligjeve për siguri që kishin filluar disa vite më parë. Rregullat e korrigjuara për higjienë ushqimore pasuan me 1 janar 2006.

Përpos legjislacionit ombrellë për ushqim, BE ka adoptuar legjislacionin e synuar për çështje specifike të sigurisë ushqimore dhe artikujve ushqimor, siç janë përdorimi i pesticideve, shtojcave të ushqimeve, ngjyrave, antibiotikëve dhe hormoneve në prodhimtarinë ushqimore, vitaminat shtesë, minerale dhe gjëra të ngjashme për ushqim, artikuj ushqimor dhe produkte që janë në kontakt me ushqimin, siç janë paketimi, mishi, xhelatina dhe produktet e qumështit. Ekzistojnë rregulla strikte për qeverisjen e marketingut, etiketimit dhe kontrollit të prodhimeve dhe artikujve të tjerë ushqimor të cilët përmbajnë organizma të përpunuar gjenetikisht (GMOs).

Kur shtetet anëtarësohen në BE dhe kështu hyjnë në tregun e BE-së, shpesh vihen masa tranzicionale në mënyrë që tu mundësohet atyre që të arrijnë standardet e larta të sigurisë ushqimore në BE. Sidoqoftë, artikujt ushqimor të cilët nuk i plotësojnë standardet e BE-së nuk mund të eksportohen në vendet tjera të BE-së në ndërkohë.

BE ndihmon lëvizjen e bagëtive për tregti, nëse standardet e shëndetit dhe mirëqenies së bagëtive janë të përmbushura si në fermë ashtu edhe gjatë transportimit.  BE lufton sëmundjet e bagëtive duk financuar hulumtimet dhe masat preventive.

Në mënyrë që të vërej rreziqe të ushqimit dhe artikujve ushqimor në mënyrë efikase dhe të mënjanohen problemet në fillim, BE ka një sistem të shpejtë alarmues. Qeveritë e BE kanë sisteme të hershme alarmimi për të vërejtur se kur ushqimi apo produktet tjera ushqimore mund të jenë jo të sigurta, p.sh paraqesin rrezik të helmimit me sallmonella, apo përmbajnë substanca të ndaluara apo sasi të madhe të substancave të rrezikshme, duke filluar prej shumicës së barërave veterinare të përdorura e deri te ngjyrat kancerogjene të përdorura në ushqim.  Kur vërehet kërcënimi, Komisioni Evropian vepron si një sistem informimi për tërë BE-në.

Veprimi i ndërmarr pastaj do të varet në llojin e rrezikut. Mund të jetë e mjaftueshme që të ndalohet një seri e produkteve apo të ndalohet i tërë furnizimi me produktin përkatës nga ferma, fabrika apo kufiri doganor. Produktet që janë në depo dhe shitore mund të tërhiqen. Nganjëherë të gjitha furnizimet nga burimi i dyshimtë testohen për disa muaj me radhë. Në raste emergjente, Komisioni mund të ndërhyj në mënyrë direkte për të mbrojtur shëndetin publik në vend se të pres konsultimet me qeveritë e BE-së.

Shkenca është themeli bazik në të cilin BE i bazon vendimet e tij në cilëndo pjesë të zinxhirit ushqimor. Autoriteti Evropian për Siguri Ushqimore (EFSA) në Parma, Itali, luan rolin kyç në këtë. EFSA ka shtrirje të gjerë. Mund të shikoj të gjitha fazat e prodhimtarisë ushqimore dhe furnizimit, prej prodhimtarisë primare deri të siguria e ushqimit të bagëtive dhe furnizimi i ushqimit për konsumatorë. Funksioni i tij gjithashtu shtrihet tek pronat jo-ushqimore dhe çështjet e të ushqyerit.

EFSA ofron për Komisionin Evropian këshilla shkencore dhe të pavarura të cilat janë të hapura për publikun në mënyrë që të mundësohet shqyrtimi i hapur. EFSA përfshihet kur përgatiten legjislacionet dhe këshillon kur zhvilluesit e politikave janë duke u ballafaquar me çështje ushqimore siç janë ‘sëmundja e lopëve të çmendura’, dioxin në qumësht apo ‘avian influenza’.  Gjatë vendimmarrjes se ç’të bëhet tutje, Komisioni aplikon principin parandalues. Me fjalë të tjera, do të veproj pa pritur për vërtetësi shkencore nëse shkencëtarët thonë se ekziston së paku rrezik potencial. Në rastin e ‘avian influenza’, Komisioni ka qenë në gjendje të përdor përvojën që ka grumbulluar gjatë viteve në zhvillimin e politikave mbi shëndetin e kafshëve për të reaguar në mënyrë efikase ndaj një situate me masa proporcionale për nivelet e ndryshme të kërcënimit.

Komisioni zbaton ligjin e BE-së për ushqim duke parë nëse legjislacioni i BE-së është përfshirë në mënyrë të duhur në ligjin e shtetit anëtar, duke kontrolluar zbatueshmërinë përmes raporteve nga shtetet anëtare dhe vendet tjera, dhe përmes inspektimeve në vend, brenda dhe jashtë BE-së.  Inspektimet janë detyrë e Zyrës për Veterinari dhe Ushqim pran Komisionit (FVO) me bazë në Grange në Irlandë. FVO mund të kontrolloj fabrikat individuale për prodhim të ushqimit, mirëpo detyra e saj kryesore është që të kontrolloj nëse qeveritë e BE-së dhe të shteteve tjera kanë makinerinë e nevojshme për të kontrolluar nëse prodhuesit e tyre ushqimor janë duke zbatuar standardet e sigurisë.  FVO përqendrohet të bëjë kontroll aty ku rreziqet janë më të larta. Në vitin 2006 ka realizuar 159 inspektime në vendet e BE-së dhe 86 në vendet jashtë BE-së.

Nuk është e mjaftueshme që ushqimi të jetë vetëm i sigurt: konsumatorët kanë të drejtë të dinë se ç’far po blejnë dhe nëse ajo i përmbushë nevojat e tyre. Rregullat e BE-së për etiketim kanë ekzistuar për shumë vite, mirëpo vazhdimisht janë duke u korrigjuar. Ndryshimet më të fundit do të sigurojnë që konsumatorët në të ardhmen të mund të identifikojnë përbërësit në të cilët ata mund të jenë alergjik dhe të dinë me siguri se çka nënkuptohet me termin ‘nivel i ulët i yndyrës’ dhe ‘nivel i lartë i fibrave’.

Përderisa korniza për sigurinë ushqimore është  e njëjtë, ajo gjithashtu i përshtatet dallimeve.   BE me shumë kujdes harton rregullat në mënyrë që të sigurohet se ushqimi tradicional të mos përjashtohet nga tregu përmes standardeve të ushqimit, dhe që këto rregulla të krijojnë hapësirë  për përmirësim të cilësisë, që risitë të mos shtypin traditat dhe që varieteti dhe zgjidhjet të mos pakësohen.

Kosova

Dy Ministritë Kosovare të cilat kanë përgjegjësinë kryesore për të siguruar zbatimin e kontrolleve zyrtare në ushqim të njerëzve dhe ushqim të bagëtive, janë Ministria e Shëndetësisë (MSH) dhe Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural (MBPZHR).  Këto dy ministri janë dy nga Institucionet e Përkohshme Vetëqeverisëse  (IPVQ) të cilat janë themeluar menjëherë pas përfundimit të luftës në vitin 1999 në Kosovë.

Modernizimi i bazës ligjore për kontrollin e sigurisë ushqimore në Kosovë është bërë që nga viti 1999, bazuar në standardet ligjore të aplikueshme në shtetet anëtare të Bashkësisë Evropiane. Ky proces i modernizimit përfshinë zhvillimin dhe aprovimin e Ligjit mbi Inspektoratin Sanitar të Kosovës më 2003 (2003/39), Ligjin për Veterinari të vitit 2004 (2004/21), dhe disa udhëzimeve tjera administrative të cilat janë zhvilluar nën këto dy ligje.

Gjithashtu është përgatitur një draft ligj, bazuar në Rregulloret e BE-së,178/2002 (rregullorja e përgjithshme për ushqim) dhe Rregullorja 882/2004 (rregullorja për kontrollet zyrtare), në bazë të cilit bizneset që merren me prodhimin e produkteve ushqimore kanë përgjegjësinë kryesore për të siguruar që ushqimin të cilin ata e prodhojnë dhe shesin, është i sigurt.

Pas aprovimit të ligjit për ushqim nga Kuvendi Kosovar, do të krijohet një Agjenci për Siguri Ushqimore dhe Veterinari, duke bashkuar shërbimet qendrore dhe komunale të fitosanitarisë, sanitarisë dhe veterinarisë në një shërbim kontrollues të rrjetit ushqimor prej fermës deri në tryezë. Organizimi i kësaj Agjencie të re do të bazohej në modelin e Autoritetit Evropian për Siguri Ushqimore (EFSA) të paraparë në Rregulloren e BE-së 178/2002.

Agjencia e re do të jetë Agjenci Ekzekutive, që nënkupton se do të jetë përgjegjëse për implementimin e politikës për siguri ushqimore në përputhje me vendimet e Bordit Menaxhues të Agjencisë, bazuar në dëshmitë shkencore të ofruara nga institucionet shkencore të Kosovës për siguri ushqimore. Këto janë, Instituti Kombëtar për Shëndetësi Publike, Instituti Kosovar për Bujqësi, dhe Laboratori Veterinar i Kosovës.

Operatorët Kosovar të bizneseve ushqimore në sektorin e prodhimit të ushqimit tani janë duke filluar zhvillimin dhe implementimin e sistemeve menaxhuese për siguri ushqimore bazuar në principet e HACCP, i cili po u ndihmon atyre bizneseve të zgjerohen dhe të gjejnë tregje të reja për prodhimet e tyre.

Inspektorët fitosanitar, sanitar dhe veterinar janë trajnuar për të ndihmuar këtë proces dhe janë të gatshëm të ofrojnë këshilla praktike për bizneset ushqimore të të gjitha niveleve.